HUKUKİ MEVZUAT
KARBON AYAK İZİ VE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK HUKUKİ MEVZUAT REHBERİ
Türkiye Cumhuriyeti Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından 2026 yılı itibarıyla yayımlanan ve yürürlüğe giren kapsamlı karbon ayak izi ve sürdürülebilirlik mevzuat rehberi, 7410 sayılı Karbon Ayak İzinin Azaltılması ve İklim Değişikliği ile Mücadele Kanunu ile temellenmekte olup, bu kanunun amacı Türkiye'nin 2053 net sıfır emisyon hedefine ulaşması, iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin azaltılması, düşük karbon ekonomisine geçişin sağlanması, karbon şeffaflığının tesis edilmesi ve sürdürülebilir kalkınma ilkelerinin hayata geçirilmesi için gerekli hukuki altyapıyı oluşturmaktır
7410 sayılı Karbon Ayak İzinin Azaltılması ve İklim Değişikliği ile Mücadele Kanunu kapsamında tanımlanan "karbon ayak izi" bir ürünün, hizmetin veya organizasyonun yaşam döngüsü boyunca neden olduğu, karbondioksit eşdeğeri (CO2e) cinsinden ifade edilen toplam sera gazı emisyon miktarını, "sürdürülebilirlik" ise mevcut nesillerin ihtiyaçlarını gelecek nesillerin kendi ihtiyaçlarını karşılama yeteneğinden ödün vermeden karşılayabilme ilkesini ifade etmektedir; temel ilkeler olarak kirleten öder, önleme ve ihtiyatlılık, kaynakta azaltım, yaşam döngüsü yaklaşımı, şeffaflık ve hesap verebilirlik ile bilimsel ve teknik esaslara dayanma ilkeleri benimsenmiştir
5436 sayılı İklim Değişikliğine Uyum ve Yeşil Kalkınma Kanunu ise yıllık cirosu 250 milyon TL'yi aşan veya çalışan sayısı 500'ü geçen şirketleri iklim risk değerlendirme raporu hazırlamakla yükümlü kılmakta ve bu raporda fiziksel risk analizi (sel, kuraklık, sıcak hava dalgaları vb.), geçiş riski analizi (politika, teknoloji, piyasa riskleri), finansal etki değerlendirmesi ve uyum eylem planının yer almasını şart koşmaktadır
Yeşil finansman düzenlemeleri kapsamında bankacılık ve finans kuruluşlarının kredi portföylerinin en az %5'ini yeşil projelere ayırması zorunluluğu getirilmiş ve yeşil tahvil ihraçları için vergi indirimi öngörülmüştür; uluslararası anlaşmalar bağlamında Paris Anlaşması Uyum Yönetmeliği uyarınca 2030 yılına kadar %41 emisyon azaltım hedefi konulmuş ve sektörel azaltım taahhütleri enerji için %30, sanayi için %25, ulaştırma için %20, binalar için %15 ve atık için %10 olarak belirlenmiştir; Avrupa Yeşil Mutabakatı Uyum Çerçevesi kapsamında ise Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması'na (CBAM) uyum için ihracatçılara karbon içeriği belgesi zorunluluğu, karbon kaçağını önleyici tedbirler ve yeşil dönüşüm için teknik destek programları getirilmiştir
Karbon ayak izi mevzuatı kapsamında Karbon Ayak İzi Raporlaması ve Doğrulaması Yönetmeliği ile cirosu 500 milyon TL'den büyük, çalışan sayısı 1000'den fazla, enerji tüketimi 5000 TEP'ten yüksek olan kuruluşların yıllık ve doğrulamalı raporlama yapması, cirosu 100-500 milyon TL arasındaki kuruluşların ise iki yılda bir raporlama yapması öngörülmüş, raporlama içeriğinde kurumsal profil ve sınırlar, emisyon kaynakları envanteri, hesaplama metodolojisi, Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları, emisyon azaltım projeksiyonları, doğrulama raporu ve yönetim taahhüt beyanı bulunması zorunlu kılınmıştır; doğrulama süreci Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK) tarafından akredite edilmiş kuruluşlar tarafından yapılacak olup, doğrulama seviyeleri yüksek güvence (makul güvence), orta güvence (sınırlı güvence) ve inceleme (gözden geçirme) olarak belirlenmiştir
Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) Yönetmeliği uyarınca 2027 yılı itibarıyla enerji üretimi (100 MW üzeri), demir-çelik üretimi, çimento üretimi, rafineriler ve havacılık (iç hat uçuşları) sektörleri sisteme dahil edilecek, emisyon izinleri ücretsiz tahsis (geçiş dönemi), açık artırma ve sabit fiyatlı satış yöntemleriyle dağıtılacak, 2027 yılı için asgari izin fiyatı 300 TL/ton CO2e olarak belirlenecek, izinsiz emisyon için 2.000 TL/ton CO2e, yanlış raporlama için ise 500.000 TL idari para cezası uygulanacaktır; Ürün Çevresel Ayak İzi ve Etiketleme Yönetmeliği kapsamında kademeli bir etiketleme takvimi getirilmiş olup, 2027'de elektronik ürünler ve beyaz eşya, 2028'de tekstil ürünleri ve mobilya, 2029'da gıda ürünleri ve ambalaj, 2030'da ise tüm tüketim malları için zorunlu hale gelecek etikette toplam karbon ayak izi (kg CO2e/birim), yaşam döngüsü aşamalarına göre dağılım, karşılaştırmalı değer (sektör ortalaması) ve detaylı rapora erişim sağlayan QR kodu bulunması şarttır
Sürdürülebilirlik mevzuatı çerçevesinde Sürdürülebilir Finansman Çerçevesi Yönetmeliği ile bir sınıflandırma sistemi (taksonomi) oluşturulmuş ve yeşil faaliyet kriterleri olarak iklim değişikliğinin hafifletilmesine katkı, iklim değişikliğine uyuma katkı, sürdürülebilir su kullanımı, döngüsel ekonomiye geçiş, kirliliğin kontrolü ve önlenmesi ile biyoçeşitliliğin korunması belirlenmiş, ESG raporlama standartları olarak TCFD (İklimle İlgili Finansal Beyanlar Görev Gücü), SASB (Sürdürülebilirlik Muhasebe Standartları Kurulu) ve GRI (Küresel Raporlama Girişimi) çerçeveleri kabul edilmiştir; Döngüsel Ekonomi ve Kaynak Verimliliği Kanunu ile genişletilmiş üretici sorumluluğu elektrikli ve elektronik eşyalar, piller ve akümülatörler, ambalaj, motorlu araçlar, lastikler ve tekstil ürünleri sektörlerine getirilmiş, 2030 yılı geri kazanım hedefleri ambalaj atıkları için %65, elektronik atık için %75, plastik için %55 ve tekstil için %50 olarak belirlenmiştir
Yeşil Kamu İhale Yönetmeliği ile kamu ihalelerinde enerji verimliliği sınıfı (A ve üzeri), geri dönüştürülmüş malzeme içeriği (%30 minimum), ürün karbon ayak izi sınır değeri ve su ayak izi sınır değeri zorunlu kriterler haline getirilmiş, teknik değerlendirme puan dağılımı fiyat için %40, çevresel performans için %30, teknik kalite için %20 ve sosyal etki için %10 olarak düzenlenmiştir; teşvik ve destek mekanizmaları kapsamında İklim Dönüşüm Fonu Yönetmeliği ile emisyon ticaret sistemi gelirlerinin %100'ü, karbon vergisi gelirlerinin %80'i, bütçe ödenekleri ve uluslararası finansmanın fon kaynağı olması öngörülmüş, yeşil yatırım teşviki olarak %40 vergi indirimi, %50 sigorta primi desteği ve KDV istisnası, Ar-Ge desteği olarak 10 milyon TL'ye kadar proje bazlı hibe ve %75 hibe oranı, KOBİ dönüşüm desteği olarak %2 düşük faizli kredi ve 5 milyon TL'ye kadar hibe sağlanacaktır
Çevre Vergisi Kanunu ile 2026 yılı karbon vergisi oranları kömür için 250 TL/ton CO2e, doğal gaz için 200 TL/ton CO2e, akaryakıt için 150 TL/ton CO2e olarak belirlenmiş, karbon yakalama ve depolama sistemi kullananlar, emisyon yoğunluğunu %20 azaltanlar ve döngüsel ekonomi sertifikasına sahip olanlar için %50 indirimli vergi uygulaması getirilmiştir; denetim ve yaptırımlar bağlamında İklim Değişikliği Denetim Yönetmeliği ile düzenli denetimler (yıllık raporlama, tesise yönelik, belge denetimi) ve özel denetimler (şikayet üzerine, risk bazlı, vurgun denetimi) tanımlanmış, denetim puanlama sistemine göre A sınıfı (90-100 puan) 2 yıl muafiyet, B sınıfı (70-89 puan) yıllık denetim, C sınıfı (50-69 puan) 6 ayda bir denetim, D sınıfı (0-49 puan) ise faaliyet durdurma ile sonuçlanacaktır
İdari Para Cezaları Cetveli'ne göre raporlamama ilk ihlalde 500.000 TL, tekrar ihlalde 1.000.000 TL, yanlış raporlama ilk ihlalde 750.000 TL, tekrar ihlalde 1.500.000 TL, doğrulama yaptırmama ilk ihlalde 250.000 TL, tekrar ihlalde 500.000 TL, emisyon limiti aşımı ilk ihlalde 2.000 TL/ton, tekrar ihlalde 4.000 TL/ton, etiketleme ihlali ilk ihlalde 100.000 TL, tekrar ihlalde 200.000 TL idari para cezası ile cezalandırılacak; sürdürülebilirlik ihlallerinden ESG raporlamama 250.000 TL idari para cezası ve kamuoyuna açıklama, yeşil yıkama 500.000 TL idari para cezası ve reklam yasağı, çevresel veri manipülasyonu 1.000.000 TL idari para cezası ve işletme ruhsatının askıya alınması, tedarikçi denetimi eksikliği 300.000 TL idari para cezası ve ticari kısıtlama ile sonuçlanacaktır
Çevre Suçları Kanunu'nda yapılan değişiklikle yeni suç tanımları getirilmiş olup, iklim verisi tahrifatı 2-5 yıl hapis ve 1. 000-5.000 gün adli para cezası, karbon dolandırıcılığı 3-8 yıl hapis ve 2.000-10.000 gün adli para cezası, çevresel bilgi saklama ise 1-3 yıl hapis ve 500-3.000 gün adli para cezası ile cezalandırılacaktır
Uygulama takvimi 2026'da büyük ölçekli şirketler için raporlama başlangıcı, 2027'de enerji ve sanayi sektörü için ETS başlangıcı, 2028'de tüm fosil yakıt kullanıcıları için karbon vergisi, 2029'da tüm tüketim malları için ürün etiketleme ve 2030'da tüm ekonomik birimler için tam uyum şeklinde planlanmıştır; geçici hükümler kapsamında mevcut tesisler için 3 yıllık uyum süresi, yeni tesisler için kanunun yayım tarihinden itibaren geçerlilik öngörülmüş, kurumsal uyum adımları durum tespiti (1-3 ay), strateji geliştirme (3-6 ay) ve uygulama (6-24 ay) aşamalarından oluşmakta olup, hukuki tavsiyeler olarak tüm sözleşmelere çevresel şartlar eklenmesi, tedarikçi denetim protokolleri geliştirilmesi, sigorta kapsamlarının gözden geçirilmesi, fikri mülkiyet haklarının korunması ve uyuşmazlık çözüm mekanizmalarının oluşturulması önerilmektedir.